Longkruid
Andere benamingen: longkruid, gewone longkruid, spotted lungwort, miodunka plamista (Pools), medunitza (Russisch), Lungenkraut (Duits), Pulmonaria, Pulmonariae herba
Botanie en signatuur
Latijnse naam: Pulmonaria officinalis
Longkruid behoort tot de ruwbehaarde plantfamilie Boraginaceae, en is een vaste plant (perennial) die vooral in voorjaarsmaanden bloeit. De bladeren zijn ovaal tot hartvormig, vaak met zilverachtige vlekken. De bloemen zijn trechtervormig, beginnen soms roze en verkleuren naar paars/blauw naarmate ze ouder worden. De beharing op bladeren en stengels geeft een lichte ruwheid; deze trekken aan in teken van bescherming, maar zijn tegelijk onderdeel van de signatuur. In de signatuur zie je dat longkruid een plant is die al vroeg in het voorjaar tevoorschijn komt, wanneer de lucht nog koud en vochtig is. De mucilagineuze bladeren en het vochtvasthoudend vermogen suggereren dat longkruid bedoeld is om te beschermen van en te herstellen bij schade door kou, vocht en ademhalingsstress.
Belangrijke toepassingen
Verzachtend en slijmoplossend (mucilagineus)
helpt bij hoesten en irritatie van de luchtwegen.
Wondhelend
bevordert genezing van beschadigde huid.
Adstringerend
verkleint bloedvaten en weefsels, helpt bij uitwendige toepassingen.
Herkomst en vindplaats
Een bosplant uit Europa en West-Azië
Longkruid (Pulmonaria officinalis) is inheems in gematigde delen van Europa en West-Azië. Van nature groeit de plant in vochtige loofbossen, schaduwrijke bermen en langs beken, waar de bodem rijk is aan humus en het vocht goed vasthoudt. Door zijn voorkeur voor koele, beschutte plekken vormt longkruid vaak een onderdeel van de lommerrijke bosondergroei.
Thuis in oude loofbossen
In landen als Duitsland, Polen, Tsjechië en de Alpenlanden is longkruid een veelvoorkomend wild kruid. Je vindt het er vooral in oude loofbossen met es, eik en beuk, waar halfschaduw en een constante luchtvochtigheid ideale omstandigheden bieden. De plant komt vroeg in het voorjaar tot bloei en valt op door de gevlekte bladeren en blauw-roze bloemen.
Verspreiding in Nederland en België
In Nederland en België is longkruid zeldzamer. Het groeit vooral op kalkrijke, vochtige hellingen, in duinbossen en op plekken waar de bodem humusrijk en licht beschut is. Op sommige locaties is de soort spontaan behouden gebleven, terwijl ze elders verwilderd voorkomt uit tuinen.
Een plant met tuin- en kloostergeschiedenis
Sinds de middeleeuwen werd longkruid vaak aangeplant in kloostertuinen, waardoor de soort zich verspreidde buiten haar oorspronkelijke leefgebied. Tegenwoordig wordt ze op kleine schaal gekweekt in kruidentuinen en botanische collecties, waar ze gewaardeerd wordt vanwege haar vroege bloei en sierlijke bladeren.
Een winterharde metgezel van vochtige bosranden
Longkruid is een winterharde soort die weinig onderhoud vraagt, zolang de bodem voldoende humus bevat en de standplaats schaduwrijk is. Daarmee blijft ze een karakteristieke verschijning van vochtig bosland en een geliefde plant in natuurrijke tuinen.
Geschiedenis en traditioneel gebruik
Vroege volksgeneeskunde en de signatuurleer
Longkruid heeft een diepgewortelde plaats in de Europese kruidentraditie. De plant ontleent haar naam aan pulmo — long — en werd al vroeg in verband gebracht met luchtwegklachten. Dit kwam grotendeels voort uit de signatuurleer: men geloofde dat de gestippelde, longachtige bladeren een aanwijzing waren voor de werking van de plant. Daardoor werd longkruid een van de eerste volgens deze theorie toegepaste kruiden, vooral bij hoest, verkoudheden en kwetsbare longen.
Middeleeuwse kloostergeneeskunde
In de middeleeuwen kreeg longkruid een vaste plek in de kruidentuinen van kloosters. Monniken verwerkten de bladeren in siropen, theeën en zachte kompressen om de luchtwegen te kalmeren. Het werd ingezet bij heesheid, bronchitis, langdurige hoest en verzwakte longen. Honing werd vaak toegevoegd om de smaak te verzachten en om de verzachtende werking op keel en borst te versterken. Voor de kloosterartsen was longkruid een betrouwbaar, mild kruid dat men gemakkelijk kon toepassen bij zowel kinderen als ouderen.
Renaissance en medische handboeken
Tijdens de renaissance, toen kruidengeneeskunde zich verder ontwikkelde en in boeken werd vastgelegd, bleef longkruid een veelgeprezen luchtwegkruid. Kruidkundigen beschreven het als slijmoplossend, ontstekingsremmend en verzachtend. Het werd aanbevolen bij chronische bronchitis, longemfyseem en zelfs tuberculose — aandoeningen die in die tijd weinig behandelopties hadden. Daarmee kreeg longkruid een reputatie als een beschermend kruid voor de longen en de algemene ademhaling.
Uitwendig gebruik en bredere toepassingen
Naast inwendig gebruik kende longkruid ook een plaats in de verzorging van de huid. De bladeren werden toegepast bij eczeem, kleine wonden en insectenbeten. Dankzij de aanwezigheid van allantoïne en slijmstoffen werd de plant gezien als wondhelend en huidverzachtend. In sommige regio’s dronk men het kruid bovendien als versterkende thee na ziekte of winterkwaaltjes, om het lichaam opnieuw te voeden en te herstellen.
19e eeuw tot nu: van apothekersmiddel tot natuurgeneeskunde
Tot ver in de 19e eeuw bleef longkruid opgenomen in Europese apothekersboeken en werd het verkocht in gedroogde vorm of verwerkt in hoestdranken. In de moderne tijd is het gebruik teruggelopen in de reguliere geneeskunde, maar binnen de natuurgeneeskunde en kruidentherapie blijft het een geliefd en mild kruid voor luchtwegen, keel en huid. Zo vormt longkruid nog altijd een levende verbinding tussen middeleeuwse kennis en hedendaagse kruidengeneeskunde.
Gebruikte delen en belangrijkste inhoudsstoffen
Gebruikte plantendelen
Voor longkruid worden vooral de bladeren en bloemhoofdjes gebruikt. Deze worden geoogst wanneer de plant in volle bloei staat, omdat dan de meeste bioactieve stoffen aanwezig zijn. De bovengrondse delen vormen het meest gebruikte deel.
Werkzame bestanddelen
Fenolzuren en polyfenolen
De bladeren bevatten diverse fenolzuren zoals caffeoyl-derivaten, esterverbindingen en andere polyfenolen.Flavonoïden
Onder andere verbindingen zoals rutin, naringin en andere flavonolen zijn aangetoond in de bovengrondse delen.Saponinen en slijmstoffen
De plant bevat saponinen en mucilagestoffen die bijdragen aan de samenstelling van de extracten.Alkaloïden en secundaire metabolieten
Kleine hoeveelheden alkaloïden en andere plantaardige secundaire stoffen zijn aanwezig naast de hoofdgroepen.Overige bestanddelen
Er komen mineralen, sporenelementen en andere metabolieten zoals terpenoïden in beperkte mate voor.
Geneeskrachtige eigenschappen
Longkruid wordt in de fytotherapie vooral gewaardeerd om zijn kalmerende en beschermende werking op de slijmvliezen van de luchtwegen. De combinatie van slijmstoffen (mucilagineuze polysachariden), saponinen en antioxidanten zorgt voor een verzachtend effect bij droge of geïrriteerde hoest, terwijl het tegelijk slijm losmaakt bij vastzittende hoest. Het kruid ondersteunt daardoor zowel bij droge als productieve hoest.
De ontstekingsremmende werking van longkruid blijkt uit studies waarin extracten ontstekingsmarkers zoals COX-2 remmen. Dit maakt het kruid geschikt bij chronische luchtwegaandoeningen zoals bronchitis, astma of slijmvliesontstekingen. Ook bij keelpijn of geïrriteerde slijmvliezen in mond en keel biedt longkruid verlichting.
De flavonoïden en polyfenolen in longkruid geven het kruid een krachtige antioxidantwerking. Deze stoffen helpen cellen beschermen tegen vrije radicalen, ondersteunen weefselherstel en verminderen de belasting op het immuunsysteem – met name bij chronische aandoeningen en herstel na ziekte.
Daarnaast heeft longkruid een milde diuretische werking die de uitscheiding van afvalstoffen ondersteunt, en het kruid bevat allantoïne – een stof bekend om zijn wondhelende eigenschappen. Dit verklaart het uitwendig gebruik bij kleine wonden, huidirritaties en insectenbeten.
Hoewel minder bekend, zijn er ook aanwijzingen dat longkruid neuroprotectieve en krampstillende eigenschappen heeft. Extracten zouden kunnen bijdragen aan ontspanning van glad spierweefsel, wat relevant is bij hoest, maar ook mogelijk bij spijsverteringsklachten. Verdere klinische onderbouwing is hiervoor gewenst.
Indicaties
- Droge of prikkelhoest
- Vastzittend slijm bij bronchitis
- Keelpijn en geïrriteerde keel
- Ontstoken slijmvliezen van de luchtwegen
- Lichte huidirritaties en wondjes (uitwendig gebruik)
- Herstel na infectie of ziekte
- Verzwakt immuunsysteem
- Chronische luchtwegklachten
- Lichte vochtretentie (mild diuretisch)
Preventie bij gevoeligheid voor kou op de borst
Verwerking en dosering
Infusie (thee)
Gebruik 1 eetlepel gedroogd longkruid op 250 ml kokend water. Laat dit 10 tot 15 minuten trekken, afgedekt. Drink de thee 2 tot 3 keer per dag, bijvoorbeeld bij hoest, keelpijn of gevoelige luchtwegen. De slijmstoffen verzachten het keelslijmvlies en maken vastzittend slijm losser.
Tinctuur
Een gebruikelijke dosering is 1 tot 2 ml tinctuur, oftewel 20 tot 40 druppels, 2 tot 3 keer per dag, verdund in water. Wordt ingezet bij slijmvorming, chronische luchtwegproblemen of geïrriteerde bronchiën.
Siroop
Longkruid kan verwerkt worden tot een siroop met honing, wat vooral geschikt is voor kinderen of mensen met een gevoelige keel. Werkt verzachtend en helpt bij droge hoest of keelpijn. Zelf te maken met een infusie en biologische honing.
Kompres
Een sterke infusie of afkooksel van de bladeren kan gebruikt worden als kompres bij huidirritaties, kleine wondjes of lichte ontstekingen. Breng lauw aan op een schone huid, 1 tot 2 keer per dag.
Gorgeldrank
Gebruik de afgekoelde infusie als gorgeldrank bij keelpijn, heesheid of ontstoken mondslijmvlies. Meerdere keren per dag gorgelen helpt het slijmvlies te kalmeren en herstellen.
Koud maceraat
Bij een droge hoest is een koud aftreksel (maceraat) aan te raden om de slijmstoffen optimaal te behouden. Laat het kruid enkele uren trekken in koud water, zeef en drink op kamertemperatuur.
Let op:
Niet gebruiken bij zwangerschap zonder overleg. Langdurig gebruik alleen onder begeleiding. Gebruik bij kinderen enkel in lage dosering of als siroop. Niet combineren met sterk uitdrogende kruiden bij droge hoest.
Combinatie met andere kruiden
- Met heemstwortel of kaasjeskruid – bij droge hoest en keelpijn
- Met tijm en weegbree – bij vastzittend slijm en bronchitis
- Met vlierbloesem – bij griepachtige klachten en koorts
- Met kamille – bij ontstoken slijmvliezen en verzachting
- Met goudsbloem – voor wondverzorging uitwendig
- Met zoethout – ter ondersteuning van het immuunsysteem
Waarschuwingen en contra-indicaties
- Niet langdurig gebruiken zonder medisch advies (max. enkele weken)
- Niet gebruiken bij zwangerschap of borstvoeding zonder overleg
- Niet geschikt voor mensen met leveraandoeningen (bij hoge dosering)
- Mogelijk mild laxerende of diuretische werking
- Buiten bereik van kinderen houden
- Raadpleeg een arts bij aanhoudende hoest of benauwdheid
Onderzoeken
Wetenschappelijk onderzoek naar Pulmonaria officinalis bevestigt grotendeels de traditionele toepassingen. In een overzichtsstudie gepubliceerd in Applied Sciences (2022) werden meer dan 90 actieve verbindingen in longkruid geïdentificeerd, waaronder flavonoïden, polyfenolen, saponinen, tanninen en mucilagineuze polysachariden. Deze stoffen dragen bij aan ontstekingsremmende, slijmoplossende, antioxidatieve en antimicrobiële werking.
In vitro-onderzoek toont aan dat extracten van longkruid de expressie van het ontstekingsenzym COX-2 kunnen remmen. Dit ondersteunt het gebruik bij luchtweginfecties en chronische ontstekingen. Ook zijn radicalenvangende eigenschappen aangetoond via DPPH- en ABTS-tests, wat wijst op een sterke antioxidantwerking.
Een onderzoek naar de wondhelende eigenschappen van longkruidextract in hydrogelvorm liet versneld weefselherstel zien en verminderde glycosylering van collageen – wat belangrijk is bij wondgenezing en regeneratie van huidweefsel. De aanwezigheid van allantoïne ondersteunt dit effect verder.
Wat betreft antimicrobiële werking zijn extracten actief tegen bacteriën als Staphylococcus aureus en Escherichia coli, al is hier nog meer klinisch bewijs nodig. De mild diuretische werking is vastgesteld in diermodellen, waarbij toename van urineproductie werd geobserveerd.
Tot slot zijn er aanwijzingen uit preklinisch onderzoek dat longkruid neuroprotectieve en anticonvulsieve eigenschappen kan bezitten, maar deze bevindingen zijn nog grotendeels beperkt tot laboratorium- en dierstudies. Meer klinisch onderzoek bij mensen is wenselijk voor bredere therapeutische toepassing.
Recepten
- Verzachtende hoestthee: longkruid, heemst, tijm en zoethout – 1 theelepel per kruid op 1 kop kokend water
- Gorgeldrank: afgekoelde infusie van longkruid en salie bij keelpijn
- Siroop: thee van longkruid inkoken met honing tot siroopdikte, 3x daags een theelepel
- Wondkompres: sterk aftreksel van longkruid op een doek, aanbrengen bij huidproblemen
- Dampbad: infusie van longkruid en kamille inhaleren bij verstopte luchtwegen
Gebruikte bronnen
- Geert Verhelst, Groot Handboek Geneeskrachtige Planten, 12e druk
- Herbal Reality
- Willem Jacobs:
- Lyme Natuurlijk Genezen
- De Spirituele Dimensie van de Ziekte van Lyme
- Stephen Harrod Buhner:
- Healing Lyme
- Herbal Antibiotics
- Klinische studies en traditionele fytotherapeutische monografieën
- IVG-info.nl – Voedingssupplementen
Zoek je een kruid?
In ons kruidenoverzicht vind je alle planten die we hebben beschreven – van bekende klassiekers tot vergeten bladgroen. Handig gesorteerd en makkelijk te doorzoeken. Je leest er alles over hun geneeskracht, botanische eigenschappen en traditionele toepassingen, tot aan gebruik en dosering.
Disclaimer
Kruidenhelen is een informatief platform dat zich richt op het delen van kennis over de werking en toepassing van geneeskrachtige kruiden en natuurlijke middelen. Wij zijn geen artsenpraktijk en bieden geen persoonlijke diagnoses of behandelingen aan.
De informatie op deze website is bedoeld als inspiratie en ondersteuning bij het gebruik van kruiden, en vormt geen vervanging voor medisch advies of professionele zorg. Bij gezondheidsklachten raden we aan altijd contact op te nemen met een arts of gekwalificeerde therapeut.
Wij baseren ons op literatuur, traditionele kennis, praktijkervaring en gesprekken met deskundigen. Toch kunnen wij geen garanties geven over het effect van kruiden bij individueel gebruik. Het toepassen van informatie van deze website gebeurt op eigen verantwoordelijkheid.