Blauwe Bes
Andere benamingen: bosbes, blauwe bosbes, amerikaanse blauwe bes, myrtillus, huckleberry
Botanie en signatuur
Latijnse naam: Vaccinium myrtillus
De blauwe bes is een struikvormige plant uit de heidefamilie (Ericaceae), met ovaalronde blaadjes en blauwpaarse bessen. De Vaccinium myrtillus groeit in bosrijke gebieden en produceert kleinere, sterk gekleurde bessen met een intens aroma. Vaccinium corymbosum, de gekweekte variant, draagt grotere, lichtzoete vruchten. De paarsblauwe kleur duidt op de aanwezigheid van anthocyanen, wat wijst op een werking op de bloedvaten en het zenuwstelsel. De blauwzwarte kleur en vorm van de bessen doet denken aan het oog, een oude signatuur die duidt op de werking op het gezichtsvermogen.
Belangrijke toepassingen
Ondersteunt de bloedvaten
versterkt de haarvaten en helpt bij spataderen, aambeien en bloeddoorstroming.
Goed voor de ogen
verbetert het nachtzicht en de doorbloeding van het netvlies.
Darmregulerend
heeft een mild stoppende werking bij diarree en werkt verzachtend op het darmslijmvlies.
Herkomst en vindplaats
Een bosbewoner uit de koelere klimaten
De blauwe bes (Vaccinium myrtillus) is van nature thuis in de gematigde klimaten van Europa en Azië. Je vindt deze compacte struik in uitgestrekte dennen- en loofbossen, op heidevelden en in bergachtige gebieden waar de bodem zuur, humusrijk en licht vochtig is. Ze houdt van koele lucht en plekken waar zon en schaduw elkaar afwisselen.
Thuis op schrale zand- en bosgronden
In Nederland en België groeit de blauwe bes vooral op schrale zandgronden, zoals op de Veluwe, in Drenthe en in de Ardennen. Daar gedijt ze in de half schaduw onder loofbomen of aan de randen van open bospercelen. De combinatie van licht, vocht en zure bodem vormt precies het soort leefgebied waar deze plant zich thuis voelt.
Waardevol voor het bosleven
De blauwe bes is niet alleen geliefd bij mensen: ze speelt een belangrijke rol in het bos-ecosysteem.
Haar bladerdek beschermt de bodem tegen erosie,
haar bloemen bieden nectar voor bijen en insecten,
en haar bessen vormen voedsel voor vogels en kleine zoogdieren.
Zo draagt de plant bij aan de biodiversiteit én aan de gezondheid van het bos.
Een subtiele, maar onmisbare soort
Of je haar nu tegenkomt in een schaduwrijk loofbos of op een frisse heidehelling, de blauwe bes is een stille maar waardevolle aanwezigheid in de natuur – een plant die zowel het landschap verrijkt als talloze dieren ondersteunt.
Geschiedenis en traditioneel gebruik
Een geliefd volkskruid sinds de Middeleeuwen
Blauwe bessen werden al vroeg opgenomen in de Europese volksgeneeskunde. Middeleeuwse kruidendokters gebruikten de bessen bij diarree, ontstekingen en algemene “bloedzuivering”, terwijl de bladeren werden ingezet om de bloedsuiker te reguleren. In berg- en bosrijke regio’s waar de struik overvloedig groeide, werden de vruchten gezien als een versterkend middel voor lichaam en ogen.
Ingezet voor ogen en doorbloeding
Ooggezondheid speelde een belangrijke rol in het traditionele gebruik. Afkooksels en siropen van blauwe bes werden toegepast bij vermoeide, branderige of verzwakte ogen. Dit gebruik kreeg extra bekendheid door het bekende oorlogsverhaal uit de Tweede Wereldoorlog, waarin Britse piloten blauwe bessenjam zouden eten om hun nachtzicht te verbeteren. Hoewel het verhaal later werd geromantiseerd, hielp het de reputatie van de bes wereldwijd te versterken.
Regionale tradities in het hoge noorden
In Scandinavië, de Baltische staten en alpine regio’s werden blauwe bessen verwerkt in tonica voor herstel na ziekte en als versterkend middel voor ouderen. Ze vormden een belangrijk onderdeel van wintervoorraden, vaak als gedroogde bessen, jam of siroop, waarmee men het immuunsysteem wilde ondersteunen tijdens de koude maanden.
Van volksmiddel naar moderne fytotherapie
De traditionele toepassingen – voor spijsvertering, doorbloeding en ogen – vonden later hun weg naar de moderne kruidengeneeskunde. Zowel bessen als bladeren worden vandaag de dag toegepast in extracten, theeën en siropen. Daarmee blijft blauwe bes een kruid dat eeuwenoude kennis met hedendaagse inzichten verbindt.
Gebruikte delen en belangrijkste inhoudsstoffen
Gebruikte plantendelen
Voor medicinale toepassingen worden zowel de rijpe bessen als de bladeren gebruikt. De bessen worden geoogst in de zomer wanneer ze volledig gekleurd zijn. De bladeren worden geplukt tijdens of vlak na de bloei.
Werkzame bestanddelen
Anthocyaninen
Belangrijkste groep kleurstoffen in de vrucht, zoals cyanidine- en delphinidine-glycosiden. Ze werken sterk antioxiderend en ondersteunen microcirculatie en vaatwanden.Flavonoïden en flavonolen
In zowel blad als vrucht aanwezig. Voorbeelden zijn quercetine en myricetine. Deze stoffen hebben ontstekingsremmende eigenschappen en ondersteunen de doorbloeding.Fenolzuren en proanthocyanidinen
Onder andere chlorogeenzuur en procyanidinen. Ze dragen bij aan bescherming van de urinewegen en hebben een milde antimicrobiële werking.Triterpenen
In lage concentratie aanwezig in blad en schors. Onderzocht om hun bijdrage aan ontstekingsremming en antioxiderende werking.
Geneeskrachtige eigenschappen
De blauwe bes staat bekend als krachtige antioxidant met een brede therapeutische toepassing. De anthocyanen in de bessen beschermen cellen tegen oxidatieve schade, versterken de haarvaten en verbeteren de microcirculatie. Hierdoor zijn ze bijzonder geschikt bij klachten als spataderen, bloeduitstortingen, en diabetische retinopathie. Ook het gezichtsvermogen profiteert van deze versterkende werking op de bloedtoevoer naar het netvlies. Verder wordt de bes ingezet bij ontstekingsziekten, zowel in het maagdarmkanaal als systemisch. De bladeren bevatten arbutine, wat hen een zachte bloedsuikerregulerende werking geeft – vooral effectief bij lichte vormen van hyperglykemie. Door het looistofgehalte zijn gedroogde bessen ook werkzaam bij diarree.
Indicaties
- Nachtblindheid, vermoeide of droge ogen
- Spataderen, verminderde doorbloeding
- Diarree (vooral met gedroogde bessen)
- (Lichte) bloedsuikerproblemen
- Ter bescherming tegen oxidatieve stress
Verwerking en dosering
- Gedroogde bessen: verwerkt in thee, siroop of capsules. Dosering: 5–10 gram per dag.
- Vers fruit of sap: als voedingsmiddel of extract in smoothies, siroop of jam.
- Tinctuur: verhouding 1:5 in 25% alcohol – Een gebruikelijke dosering is ongeveer 20 – 60 druppels, één tot drie keer per dag in wat water of sap. De exacte hoeveelheid kun je het beste afstemmen met een therapeut. Bouw de dosering geleidelijk op en houd het effect in de gaten.
- Bladthee: 1–2 gram per kop, 2–3 keer per dag (vooral bij bloedsuikerregulatie).
Let op: niet gebruiken tijdens zwangerschap of borstvoeding zonder professioneel advies. Vermijd gebruik in combinatie met bloedverdunnende middelen of bij stollingsstoornissen.
Combinatie met andere kruiden
- Voor de ogen: ginkgo, goudsbloem, ogentroost
- Bij doorbloeding: paardenkastanje, rode wijnstok, gotu kola
- Bij diarree: eikenschors, salie
Waarschuwingen en contra-indicaties
- Vermijd langdurig of overmatig gebruik van bladeren (tanninerijk); dit kan de nieren belasten.
- Niet combineren met bloedsuikerverlagende medicatie zonder professioneel advies.
Onderzoeken
Preklinisch en klinisch onderzoek bevestigt de antioxidatieve en vaatbeschermende werking van anthocyanen, met name cyanidine en delphinidine, die overvloedig aanwezig zijn in Vaccinium myrtillus. Studies tonen een verbetering aan van de capillaire weerstand, elasticiteit van bloedvaten en nachtzicht. Klinisch onderzoek ondersteunt het gebruik bij diabetische retinopathie en spataderen, en suggereert ook cognitieve voordelen bij oudere volwassenen, mogelijk door verbeterde doorbloeding van de hersenen. Daarnaast is er toenemende belangstelling voor het gebruik van blauwe bessen bij metabool syndroom, door hun invloed op insulinegevoeligheid en ontstekingsremmende eigenschappen.
Recepten
- Ogenthee: meng gelijke delen gedroogde blauwe bes, ogentroost en goudsbloem. 1 eetlepel per kop, 10 minuten trekken.
- Verkoelende bessensiroop: 200 g blauwe bessen, 200 ml water, 100 g honing. Kort koken, zeven en gekoeld bewaren. 1 eetlepel per dag bij ontstekingen of als preventieve ondersteuning.
Gebruikte bronnen
- Geert Verhelst, Groot Handboek Geneeskrachtige Planten, 12e druk
- Herbal Reality
- Willem Jacobs:
- Lyme Natuurlijk Genezen
- De Spirituele Dimensie van de Ziekte van Lyme
- Stephen Harrod Buhner:
- Healing Lyme
- Herbal Antibiotics
- Klinische studies en traditionele fytotherapeutische monografieën
- IVG-info.nl – Voedingssupplementen
Zoek je een kruid?
In ons kruidenoverzicht vind je alle planten die we hebben beschreven – van bekende klassiekers tot vergeten bladgroen. Handig gesorteerd en makkelijk te doorzoeken. Je leest er alles over hun geneeskracht, botanische eigenschappen en traditionele toepassingen, tot aan gebruik en dosering.
Disclaimer
Kruidenhelen is een informatief platform dat zich richt op het delen van kennis over de werking en toepassing van geneeskrachtige kruiden en natuurlijke middelen. Wij zijn geen artsenpraktijk en bieden geen persoonlijke diagnoses of behandelingen aan.
De informatie op deze website is bedoeld als inspiratie en ondersteuning bij het gebruik van kruiden, en vormt geen vervanging voor medisch advies of professionele zorg. Bij gezondheidsklachten raden we aan altijd contact op te nemen met een arts of gekwalificeerde therapeut.
Wij baseren ons op literatuur, traditionele kennis, praktijkervaring en gesprekken met deskundigen. Toch kunnen wij geen garanties geven over het effect van kruiden bij individueel gebruik. Het toepassen van informatie van deze website gebeurt op eigen verantwoordelijkheid.