Hartgespan
Andere benamingen: Moederkruid, Leeuwebek, Motherwort (Engels)
Botanie en signatuur
Latijnse naam: Leonurus cardiaca
Hartgespan is een overblijvende plant uit de lipbloemenfamilie (Lamiaceae) met getande bladeren die lijken op leeuwenklauwen, waaraan het zijn naam te danken heeft. De bloemen zijn klein, paarsroze en staan in kransen langs de stengel. De stevige, rechtopstaande groei en de opvallende nervatuur van de bladeren wijzen in de signatuurleer op de werking op het hart en de bloedvaten. De bitterheid van de plant duidt op een reinigende en kalmerende werking, en de paarsige kleur op invloed op het zenuwstelsel.
Belangrijke toepassingen
Mild bloeddrukverlagend
helpt bij het verlagen van een verhoogde bloeddruk bij stress.
Hartversterkend
ondersteunt de hartfunctie bij spanningsgerelateerde hartritmestoornissen.
Emmenagogum
stimuleert de menstruatie en reguleert de cyclus.
Herkomst en vindplaats
Een oude cultuurplant uit Centraal- en Oost-Europa
Hartgespan (Leonurus cardiaca) is van oorsprong inheems in Centraal- en Oost-Europa en delen van Azië. In deze regio’s groeide de plant van nature op open, zonnige plekken waar de bodem voedselrijk en goed doorlatend is. Het zijn vaak half-natuurlijke landschappen, zoals randen van oude akkers, kloostertuinen en dorpsomgevingen, waarin hartgespan zich al eeuwen thuis voelt.
Thuis op zonnige, stikstofrijke en ruige plekken
In het wild groeit hartgespan graag op stikstofrijke plaatsen, zoals
bermen en ruigten,
braakliggende terreinen,
akkerranden,
en langs muren, oud metselwerk en vervallen gebouwen.
Deze plekken bieden precies de mix van licht, warmte en mineralen die de plant nodig heeft. De goed doorlatende bodem voorkomt dat de wortels te nat blijven, terwijl de rijkere grond de stevige groei ondersteunt.
Een plant die zich makkelijk aanpast
Hartgespan stelt weinig eisen en kan zich goed handhaven op uiteenlopende bodems, zolang die niet te nat zijn. Door zijn robuuste aard heeft hij zich vanuit zijn oorspronkelijke verspreiding gemakkelijk uitgebreid naar andere regio’s in Europa en Azië.
In Nederland komt hartgespan vooral voor als verwilderde tuinplant, maar wordt hij ook bewust aangeplant in kruidentuinen, bijenweides en natuurrijke tuinen.
Een verdwenen veldplant die terugkeert
In het wild is hartgespan in veel landen zeldzamer geworden. De intensivering van de landbouw, het verdwijnen van ruige terreinen en de verstening van dorpsranden hebben het natuurlijke leefgebied verkleind.
Toch wint de plant de laatste decennia opnieuw aan populariteit, waardoor hij vaker wordt teruggeplant in tuinen, permacultuursystemen en ecologische teeltprojecten.
Waarde voor biodiversiteit
Naast zijn culturele en historische waarde is hartgespan ook ecologisch interessant.
De lipbloemen bieden nectar voor bijen, en de grovere plantstructuur vormt schuilplaatsen voor insecten en kleine dieren in ruige vegetaties. Zo draagt hartgespan subtiel bij aan een divers en levendig landschap.
Een plant met wortels in cultuur en natuur
Of hij nu groeit langs een oude muur, in een zonnige kruidenborder of op een weelderige ruigte: hartgespan is een plant die zich thuis voelt op plekken met licht, ruimte en een beetje wildheid — en die landschappen op een ingetogen manier verrijkt.
Geschiedenis en traditioneel gebruik
Kruidenhelen zei:
Een kruid met diepe wortels in de vrouwen- en hartgeneeskunde
Hartgespan kent een lange geschiedenis als verzachtend en regulerend kruid, vooral binnen de Europese volksgeneeskunde. Al in de oudheid werd het genoemd door Dioscorides, die het prees vanwege zijn vermogen om hartkloppingen en innerlijke onrust te kalmeren. In deze periode werd het kruid gezien als een middel dat zowel het fysieke hart als de “hartskrachten” ondersteunde — een verbinding tussen lichaam en gemoed die in veel traditionele geneeskundige systemen centraal stond.
Een belangrijk vrouwenkruid
Vanaf de middeleeuwen kreeg hartgespan een vaste plaats in de zorg rondom het vrouwelijke lichaam. Het werd toegepast bij menstruatieproblemen, krampen en zenuwachtige spanningen die gepaard gingen met PMS of overgangsklachten. In vroedvrouwentradities werd het kruid ingezet om de baarmoeder te versterken na de bevalling en het zenuwstelsel tot rust te brengen in perioden van emotionele ontregeling. De bijnaam “moederkruid voor wie haar moed verloren heeft” getuigt van de bijzondere rol die het speelde in het ondersteunen van vrouwen tijdens kwetsbare levensfasen.
Rust voor hart en zenuwen
Naast zijn betekenis als vrouwenkruid bleef hartgespan ook door de eeuwen heen gewaardeerd als middel voor mensen die last hadden van hartkloppingen door nervositeit, emotionele stress of angst. In volksgeneeskundige tradities werd het beschouwd als een plant die het hart “verankert”, spanning uit het borstgebied wegneemt en rust brengt bij opgejaagdheid. Ook lichte vormen van melancholie, postpartum somberheid of uitputting werden traditioneel met hartgespan begeleid.
Een blijvende plaats in de moderne fytotherapie
Vandaag de dag behoudt hartgespan zijn positie als belangrijk kalmerend en regulerend kruid. Het wordt gebruikt in formules voor het zenuwstelsel, voor emotionele balans en voor het vrouwelijke hormoonstelsel — precies de domeinen waarin het historisch al eeuwenlang steun heeft geboden. Daarmee blijft hartgespan een plant die zowel fysieke stabiliteit als emotionele veerkracht ondersteunt, in lijn met haar rijke traditionele erfgoed.
Gebruikte delen en belangrijkste inhoudsstoffen
Gebruikte plantendelen
Voor medicinaal gebruik worden de bovengrondse bloeiende delen gebruikt, waaronder bladeren, stengels en bloemen. De oogst gebeurt tijdens de bloei, wanneer het gehalte aan actieve stoffen het hoogst is.
Werkzame bestanddelen
Alkaloïden
Zoals leonurine en stachydrine. Ze hebben een ontspannende werking op hart en baarmoeder en ondersteunen de bloedcirculatie.Flavonoïden
Onder andere quercetine en rutin, die bijdragen aan antioxidatieve en ontstekingsremmende processen.Fenolzuren
Zoals chlorogeenzuur en caffeïnezuur. Deze beschermen weefsels en ondersteunen het afweersysteem.Iridoïden en diterpenen
Waaronder leonuridine, met een regulerende invloed op het zenuwstelsel.Tanninen (looistoffen)
Hebben een samentrekkende werking en ondersteunen slijmvliesbescherming.
Geneeskrachtige eigenschappen
Hartgespan is vooral bekend om zijn kalmerende en hartondersteunende werking. Het helpt het hartritme te reguleren wanneer dit verstoord is door stress of spanning, zonder de hartslag te onderdrukken. Dit maakt het bijzonder geschikt voor mensen die last hebben van hartkloppingen in emotioneel belaste periodes. Daarnaast werkt het rustgevend bij nervositeit, slapeloosheid en lichte vormen van angst, waarbij het de geest tot rust brengt zonder suf te maken.
Dankzij de milde spasmolytische werking is hartgespan effectief bij menstruatiekrampen, spanning in de onderbuik en andere ongemakken rond de menstruatie. De aanwezigheid van leonurine, een bittere stof met uteriene werking, ondersteunt de baarmoederfunctie en draagt bij aan een regelmatige menstruele cyclus.
De combinatie van nervines en uteriene tonica maakt hartgespan een waardevol kruid voor vrouwen, met name tijdens de overgang, na de bevalling of bij hormonale onbalans. Daarnaast wordt het ingezet bij lichte vormen van hoge bloeddruk, vooral als deze stressgerelateerd is, doordat het zowel fysiek als emotioneel stabiliserend werkt. Hartgespan helpt zo het hart niet alleen op fysiologisch, maar ook op energetisch vlak te ontlasten.
Indicaties
- Stress en nervositeit
- Hartkloppingen door spanning
- Menstruatiepijn
- Onregelmatige cyclus
- Overgangsklachten
- Lichte vormen van hoge bloeddruk
Verwerking en dosering
- Tinctuur: Een gebruikelijke richtlijn is 2 tot 3 keer per dag ongeveer 5 tot 10 druppels, verdund in wat water of kruidenthee. In rustig opgebouwd gebruik kun je starten met bijvoorbeeld 3 × 5 druppels per dag en, afhankelijk van de situatie, opbouwen naar 3 × 10 of meer druppels per dag. Stem de dosering af met een therapeut.
- Infusie/thee: 1 theelepel kruid op een kop kokend water, 10 minuten trekken, 2-3 keer daags
- Vloeibaar extract: volgens voorschrift therapeut
Let op:
- Niet gebruiken tijdens zwangerschap of borstvoeding zonder deskundig advies.
- Bij gebruik van medicatie voor hart‑ of bloeddrukklachten overleg vooraf.
- Omdat hartgespan kalmerend werkt op het hart en het zenuwstelsel, kun je het beter eerder op de dag nemen om verstoring van de nachtrust te voorkomen.
Combinatie met andere kruiden
- Met citroenmelisse voor nervositeit en slaapstoornissen
- Met salie voor overgangsklachten
- Met duizendblad voor menstruatieproblemen
- Met meidoorn voor hartversterking
Waarschuwingen en contra-indicaties
- Niet gebruiken tijdens zwangerschap
- Voorzichtig bij gelijktijdig gebruik van hartmedicatie
- Kan de menstruatie opwekken; vermijden bij hevige menstruatie
Onderzoeken
Moderne fytotherapeutische studies bevestigen de werking van leonurine op zowel de hartspier als het centrale zenuwstelsel. Deze bitterstof blijkt in staat om een onregelmatige hartslag te stabiliseren zonder een onderdrukkend effect op het hartritme, wat bijzonder waardevol is bij stressgerelateerde hartklachten. Diermodellen tonen aan dat hartgespan de parasympathische activiteit stimuleert, wat het ontspannend effect verklaart. Klinische observaties ondersteunen het gebruik van hartgespan bij menstruatiepijn, nervositeit en slapeloosheid. Daarnaast groeit de belangstelling voor het gebruik van dit kruid bij vrouwen in de overgang, waar het kan helpen bij opvliegers, prikkelbaarheid en hormonale schommelingen. Deze brede toepasbaarheid maakt hartgespan tot een belangrijk kruid binnen de moderne kruidengeneeskunde.
Recepten
- Kalmerende thee: Hartgespan, citroenmelisse en lavendel, 2-3 koppen per dag
- Vrouwenmengsel: Tinctuur van hartgespan, duizendblad en salie, dagelijks bij PMS
Gebruikte bronnen
- Geert Verhelst, Groot Handboek Geneeskrachtige Planten, 12e druk
- Herbal Reality
- Willem Jacobs:
- Lyme Natuurlijk Genezen
- De Spirituele Dimensie van de Ziekte van Lyme
- Stephen Harrod Buhner:
- Healing Lyme
- Herbal Antibiotics
- Klinische studies en traditionele fytotherapeutische monografieën
- IVG-info.nl – Voedingssupplementen
Zoek je een kruid?
In ons kruidenoverzicht vind je alle planten die we hebben beschreven – van bekende klassiekers tot vergeten bladgroen. Handig gesorteerd en makkelijk te doorzoeken. Je leest er alles over hun geneeskracht, botanische eigenschappen en traditionele toepassingen, tot aan gebruik en dosering.
Disclaimer
Kruidenhelen is een informatief platform dat zich richt op het delen van kennis over de werking en toepassing van geneeskrachtige kruiden en natuurlijke middelen. Wij zijn geen artsenpraktijk en bieden geen persoonlijke diagnoses of behandelingen aan.
De informatie op deze website is bedoeld als inspiratie en ondersteuning bij het gebruik van kruiden, en vormt geen vervanging voor medisch advies of professionele zorg. Bij gezondheidsklachten raden we aan altijd contact op te nemen met een arts of gekwalificeerde therapeut.
Wij baseren ons op literatuur, traditionele kennis, praktijkervaring en gesprekken met deskundigen. Toch kunnen wij geen garanties geven over het effect van kruiden bij individueel gebruik. Het toepassen van informatie van deze website gebeurt op eigen verantwoordelijkheid.