Kliswortel
Andere benamingen: grote klis, burdock, lappa, groten klissen
Botanie en signatuur
Latijnse naam: Arctium lappa
Klis is een tweejarige plant uit de composietenfamilie (Asteraceae) die tot 1,5 à 2 meter hoog kan worden. De grote, hartvormige bladeren zijn viltig aan de onderzijde en doen denken aan rabarber. In het tweede jaar verschijnen paarse bloemhoofdjes die eindigen in stekelige klitten – bekend van hun sterke hechting aan vacht en kleding. De wortel is dik, penvormig en wit van binnen. In de signatuurleer wijst de wortel, diep de aarde in, op de kracht om van binnenuit te reinigen, terwijl de klitten symbool staan voor vasthechting en het losmaken van wat “blijft hangen” – passend bij het zuiverende gebruik.
Belangrijke toepassingen
Zuiverend en ontgiftend
ondersteunt lever en huid bij de afvoer van afvalstoffen.
Diuretisch
bevordert de urinestroom en helpt bij vochtophopingen.
Antimicrobieel
actief tegen bepaalde bacteriën en schimmels.
Herkomst en vindplaats
Een oude bekende uit Europa en Azië
Klis (Arctium lappa) is van oorsprong een Euraziatische soort die al sinds de oudheid voorkomt in Europa en Azië. In het wild groeit ze vooral in wegbermen, ruigten, rivieroevers en op braakliggende terreinen, waar de bodem los, stikstofrijk en licht verstoord is. Dit soort plekken bieden precies de open ruimte waarin klis zich snel kan vestigen.
Een pioniersplant met een slimme verspreiding
Klis staat bekend om haar klitten, de zaadhoofden die blijven haken aan vachten en kleding. Dankzij deze natuurlijke verspreidingsstrategie kan de plant zich moeiteloos over grote afstanden verplaatsen. Daardoor vind je haar vaak langs paden, boerenerven en dorpsranden — plekken waar mens en dier veel bewegen.
Wijdverspreid in gematigde klimaatzones
Door handel, landbouw en menselijke activiteit is klis inmiddels genaturaliseerd in Noord-Amerika en in veel andere regio’s met een gematigd klimaat. In deze gebieden verschijnt ze zowel in het wild als op terreinen waar de bodem recent is opengewerkt. Klis past zich gemakkelijk aan en vormt al snel krachtige rozetten die later uitgroeien tot imposante, stekelige planten.
Van woudrand tot akker: een veelzijdige cultuurplant
In veel landen wordt klis niet alleen gevonden als wilde plant, maar ook bewust geteeld. Vooral in Japan (waar de wortel bekendstaat als gobo), China en delen van Oost-Europa wordt de wortel op grote schaal verbouwd voor culinair en traditioneel gebruik. Hierdoor is klis uitgegroeid tot zowel een spontane veldplant als een gewaardeerd landbouwgewas.
Een vaste waarde in moderne tuinen
Naast haar natuurlijke verspreiding heeft klis ook een plek gevonden in kruidentuinen en natuurrijke siertuinen. Haar grote bladeren, hoge bloemstelen en karakteristieke klitten maken haar tot een opvallende verschijning die structuur en hoogte toevoegt aan natuurlijk ogende beplantingen.
Geschiedenis en traditioneel gebruik
Europese volksgeneeskunde en middeleeuwse toepassingen
Kliswortel (Arctium lappa) werd in heel Europa beschouwd als een van de belangrijkste reinigende kruiden. In de volksgeneeskunde stond ze bekend als een krachtig bloedzuiverend middel dat de huid van binnenuit kon herstellen. Ze werd gebruikt bij eczeem, acne, abcessen, steenpuisten, jicht en reumatische klachten, vaak als onderdeel van voorjaarskuren die het lichaam moesten ‘ontslakken’. In middeleeuwse kloostertuinen kreeg de wortel een vaste plek: monniken verwerkten klis in tincturen, zalven en oliën, onder meer tegen roos en haaruitval. Ook in oude kruidenboeken worden recepten beschreven voor lotions die de haargroei moesten stimuleren — een traditie die tot ver in de 19e eeuw voortleefde.
Traditioneel gebruik in Azië: TCM en Japanse geneeskunde
In de Traditionele Chinese Geneeskunde staat kliswortel bekend als Niu Bang Gen, een kruid dat hitte en toxines uit het lichaam verwijdert. De wortel wordt ingezet bij keelontstekingen, virale infecties, huidklachten en ‘hitte in de longen’. Ze speelt een rol in klassieke formules voor keelpijn, mazelen en ontstekingsbeelden waarbij zowel de huid als de keel betrokken zijn. De reputatie van kliswortel als zuiverend en verkoelend middel is in de TCM diep verankerd en wordt ook vandaag nog breed toegepast.
Japan kent een dubbele traditie: naast medicinaal gebruik behoort gobo — de verse wortel — tot de klassieke washoku keuken. De lange, slanke wortel wordt verwerkt in stoofgerechten, soepen en roerbakschotels en staat bekend om haar voedende en aardende werking. In Japanse volksgeneeskunde wordt gobo eveneens gewaardeerd voor leverondersteuning, spijsvertering en detox.
Van historische remedie tot modern fytotherapeutisch kruid
Door de eeuwen heen bleef kliswortel populair in Europa. Boeren gebruikten haar zelfs als veevoer om dieren sterk en vitaal te houden. In de 19e en 20e eeuw, met de opkomst van de moderne kruidengeneeskunde, kreeg kliswortel een officiële plaats in fytotherapeutische compendia. Ze werd een essentieel ingrediënt in reinigende theeën en tincturen, vaak gecombineerd met brandnetel, paardenbloem of guldenroede om lever, nieren en huid te ondersteunen.
Hedendaagse betekenis
In de moderne fytotherapie wordt kliswortel nog steeds gezien als een van de belangrijkste kruiden voor de huid, stofwisseling en eliminatieorganen. Haar veelzijdige geschiedenis — van Europese volksgeneeskunde tot Aziatische medische systemen en Japanse keuken — weerspiegelt haar brede en blijvende waarde als reinigend, voedend en herstellend kruid.
Gebruikte delen en belangrijkste inhoudsstoffen
Gebruikte plantendelen
Voor medicinale toepassingen wordt met name de wortel van de klisplant gebruikt — geoogst in het eerste groeiseizoen of vroeg in het tweede, wanneer de wortel stevig is en een rijke samenstelling aan bioactieve stoffen bevat. Soms worden ook de bladeren of zaden ingezet, maar dit is minder gebruikelijk.
Werkzame bestanddelen
Inuline en andere koolhydraatcomponenten
De wortel bevat een hoog gehalte inuline (een fructaan-type koolhydraat) die een rol speelt in de celstofwisseling en als vezelcomponent fungeert.Fenolzuren en derivaten
Onder andere verbindingen zoals chlorogeenzuur en cafeïnezuurderivaten zijn aangetoond in wortel en blad.Lignanen en glycosiden
Stoffen zoals arctiin en arctigenine komen voor en behoren tot de lignaanfamilie; vaak aangetroffen in wortel en zaden.Sesquiterpeenlactonen en polyynen
Bitter smakende lactonen en polyynverbindingen dragen bij aan de karakteristieke samenstelling van de plant.Overige metabolieten
Kleine hoeveelheden sterolen, flavonoïden, mucilagestoffen en terpenoïden zijn eveneens aanwezig.
Geneeskrachtige eigenschappen
De hoge concentratie inuline maakt kliswortel tot een waardevol prebioticum, dat de darmflora voedt en de spijsvertering ondersteunt. Dit zorgt voor een betere opname van voedingsstoffen en kan bijdragen aan een stabielere bloedsuikerspiegel. De wortel stimuleert lever en nieren, bevordert de uitscheiding van afvalstoffen en werkt daardoor reinigend op het hele organisme. Dit verklaart het traditionele gebruik bij huidproblemen zoals acne, eczeem, psoriasis en furunkels, waar de zuiverende werking van binnenuit zichtbaar wordt aan de huid.
De fenolische verbindingen en lignanen hebben antioxidatieve en ontstekingsremmende eigenschappen. Hierdoor wordt kliswortel ingezet bij reuma, artritis en jicht, om zwelling en pijn te verlichten. Ook werd ze traditioneel toegepast als adjuvans bij infecties, koorts en algemene verzwakking. Er zijn aanwijzingen dat lignanen zoals arctiine en arctigenine antivirale en antitumorale potentie bezitten.
Uitwendig kan een kompres, zalf of olie van kliswortel helpen bij huidaandoeningen zoals eczeem, schilferige huid en slecht genezende wonden. Ook in haarverzorging heeft kliswortel een vaste plaats: olie-extracten en shampoos met kliswortel worden ingezet tegen roos, geïrriteerde hoofdhuid en haaruitval, omdat ze de doorbloeding van de hoofdhuid stimuleren en de haarwortels voeden.
In de volksgeneeskunde werd kliswortel ook gebruikt als mild diureticum bij urinewegklachten en vochtophopingen, en soms als ondersteunend kruid bij leveraandoeningen en hormonale disbalansen. Deze veelzijdigheid maakt het tot een kruid dat zowel inwendig als uitwendig verlichting en ondersteuning kan bieden.
Indicaties
- Huidproblemen: acne, eczeem, furunkels
- Reuma en jicht
- Lever- en nierondersteuning
- Spijsverteringsklachten, slechte eetlust
- Vochtophoping en urinewegproblemen
- Haaruitval en roos (uitwendig gebruik)
Verwerking en dosering
Afkooksel (wortel)
Gebruik 2 tot 6 gram gedroogde kliswortel per dag, verdeeld over 2 tot 3 doseringen. Laat dit 15 tot 20 minuten zachtjes koken. Drink het afkooksel bij voorkeur tussen de maaltijden door. Kliswortel wordt vaak ingezet ter ondersteuning van de spijsvertering, leverfunctie en huidzuivering.
Tinctuur
Een gebruikelijke dosering is 2 tot 4 ml tinctuur, oftewel 40 tot 80 druppels, 2 tot 3 keer per dag, verdund in wat water. De tinctuur wordt vaak gebruikt bij acne, eczeem, vetstofwisseling of reinigingskuren.
Poeder
Gebruik 1 tot 2 gram kliswortelpoeder per dosis, bijvoorbeeld gemengd met wat water, sap of door voeding. Ideaal bij inwendige ondersteuning van de huid of het lymfestelsel.
Culinair gebruik
De verse wortel van klis is ook eetbaar en wordt veel gebruikt in de Japanse keuken (bekend als “gobo”). Lekker in soepen, stoofpotten of gebakken met groenten. Lichtzoet, aardachtig van smaak en rijk aan vezels.
Uitwendig gebruik
Klisolie of een afkooksel als kompres wordt toegepast bij hoofdroos, jeuk, schilfering of andere huidproblemen. Ook geschikt voor de verzorging van de hoofdhuid of ter ondersteuning bij haaruitval.
Let op:
Niet gebruiken tijdens zwangerschap zonder overleg. Bij gebruik van medicatie voor bloedsuiker of bloedverdunners: eerst een deskundige raadplegen. Niet langdurig zonder onderbreking gebruiken.
Combinatie met andere kruiden
- Met brandnetel en paardenbloem bij huidklachten en ontgifting
- Met guldenroede en jeneverbes bij nier- en blaasproblemen
- Met paardenbloemwortel en mariadistel bij leverondersteuning
- Met rozemarijnolie uitwendig bij haaruitval en roos
Waarschuwingen en contra-indicaties
- Niet gebruiken bij zwangerschap en borstvoeding zonder begeleiding.
- Voorzichtig bij diabetes, vanwege het hoge inulinegehalte dat de bloedsuikerspiegel kan beïnvloeden.
- Overdosering kan diarree of maagklachten veroorzaken.
Onderzoeken
Moderne studies bevestigen de antibacteriële en ontstekingsremmende werking van kliswortel. Extracten vertonen activiteit tegen Staphylococcus aureus en Candida albicans, wat de traditionele toepassing bij huidinfecties ondersteunt. Klinische observaties tonen aan dat zalven of crèmes met kliswortel de genezing van huidirritaties en eczeem kunnen versnellen.
Onderzoek naar lignanen zoals arctigenine en arctiine laat zien dat deze stoffen antivirale, antioxidatieve en mogelijk antitumorale effecten hebben. In vitro-onderzoek suggereert dat arctigenine de groei van bepaalde kankercellen kan remmen en apoptose kan induceren. Ook zijn er aanwijzingen dat deze lignanen ontstekingsbevorderende enzymen remmen, wat bijdraagt aan pijn- en zwellingvermindering bij artritis.
Daarnaast toont onderzoek aan dat inuline uit kliswortel de darmflora gunstig beïnvloedt, met effecten op de spijsvertering, bloedsuikerregulatie en mogelijk op het immuunsysteem. Proeven met dieren en kleine klinische studies bij mensen wijzen op een verbetering van de darmgezondheid en een versterking van de afweer.
Andere studies hebben antioxidatieve effecten van fenolzuren zoals chlorogeenzuur bevestigd, die bijdragen aan bescherming van lever en nieren. Er wordt ook onderzoek gedaan naar de rol van kliswortel bij metabole aandoeningen zoals diabetes type 2 en obesitas, waarbij de inuline en polyfenolen een ondersteunende rol kunnen spelen.
Samengevat bevestigen onderzoeken dat kliswortel niet alleen een traditioneel zuiveringskruid is, maar ook farmacologisch relevante eigenschappen bezit die haar toepassing bij huidziekten, ontstekingen en metabole problemen ondersteunen. Toch is aanvullend grootschalig klinisch onderzoek gewenst om deze toepassingen verder te onderbouwen.
Recepten
- Reinigende thee: kliswortel, brandnetel en paardenbloem bij huidproblemen.
- Afkooksel voor de huid: kliswortel koken, het aftreksel gebruiken als lotion tegen acne.
- Haarolie: maceraat van kliswortel in olijfolie bij roos en haaruitval.
- Gobo-stoofpot: Japanse stoofschotel met kliswortel, wortel en sojasaus.
Gebruikte bronnen
- Geert Verhelst, Groot Handboek Geneeskrachtige Planten, 12e druk
- Herbal Reality
- Willem Jacobs:
- Lyme Natuurlijk Genezen
- De Spirituele Dimensie van de Ziekte van Lyme
- Stephen Harrod Buhner:
- Healing Lyme
- Herbal Antibiotics
- Klinische studies en traditionele fytotherapeutische monografieën
- IVG-info.nl – Voedingssupplementen
Zoek je een kruid?
In ons kruidenoverzicht vind je alle planten die we hebben beschreven – van bekende klassiekers tot vergeten bladgroen. Handig gesorteerd en makkelijk te doorzoeken. Je leest er alles over hun geneeskracht, botanische eigenschappen en traditionele toepassingen, tot aan gebruik en dosering.
Disclaimer
Kruidenhelen is een informatief platform dat zich richt op het delen van kennis over de werking en toepassing van geneeskrachtige kruiden en natuurlijke middelen. Wij zijn geen artsenpraktijk en bieden geen persoonlijke diagnoses of behandelingen aan.
De informatie op deze website is bedoeld als inspiratie en ondersteuning bij het gebruik van kruiden, en vormt geen vervanging voor medisch advies of professionele zorg. Bij gezondheidsklachten raden we aan altijd contact op te nemen met een arts of gekwalificeerde therapeut.
Wij baseren ons op literatuur, traditionele kennis, praktijkervaring en gesprekken met deskundigen. Toch kunnen wij geen garanties geven over het effect van kruiden bij individueel gebruik. Het toepassen van informatie van deze website gebeurt op eigen verantwoordelijkheid.